Whisky begrippenlijst

Hieronder een lijst met de belangrijkste begrippen en hun betekenissen.

Accijns/Excise

Belasting geheven door de overheid op alcohol. De belasting bedraagt na de accijnsverhoging van 1 januari 2014 € 16,84 per 100% alcohol. Over een fles whisky van 70cl bij 40% alcohol betaal je zodoende € 4,72 accijns. Deze staat nog los van de 21% BTW.

American Barrel

Ook Bourbon Barrel, Amerikaans eiken of Traditioneel whisky vat. Vat dat eerder in Amerika is gebruikt om Bourbon (of Tennessee Whiskey) op te rijpen. Inhoudsmaat 200 liter.

Amerikaans eiken

Deze houtsoort wordt pas sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog gebruikt in de whisky industrie. Op dat moment formuleerden de “Cooper’s Union” samen met advocaten de wet die bepaalde dat alle Amerikaanse whiskey moesten worden gerijpt in nieuwe houten vaten. Dit werd gedaan om de kuiperij industrie, die tijdens de drooglegging in de jaren ‘20 en ’30 was ingestort, te stimuleren. Hierdoor waren er enorm veel vaten beschikbaar. De Amerikaanse bourbon whiskey industrie herstelde langzaam van het verbod en de Schotten en de Ieren gingen steeds meer gebruik maken van Amerikaanse vaten voor de rijping van hun eigen whisky’s. Van de traditionele sherry vaten die voor dit moment gebruikt werden, waren er steeds minder vaten beschikbaar waardoor de prijs van deze vaten omhoog ging. De beschikbaarheid en de prijs van de bourbon vaten zorgden er voor dat de Schotten en de Ieren meer gebruik gingen maken van de bourbon vaten. Amerikaans eiken wordt gezien als ideaal voor de whisky vat constructie omdat de bomen snel groeien en de stammen lang en recht zijn. Dit geeft een goede kwaliteit met veel vanillines. De grootte van de geproduceerde vaten (bekend als een ASB – American Standard Barrel) zorgt voor een optimale rijping van de whisky door de optimale verhouding tussen de hoeveelheid distillaat en de oppervlakte van de binnenkant van het vat. Hierdoor wordt bijna 90% van alle whisky in de wereld nu gerijpt in Amerikaanse eiken bourbon vaten.

Angel’s breathe

De zwarte schimmel welke groeit op gebouwen en bomen in de directe omgeving van magazijnen waarin whisky ligt opgeslagen.

Angel’s share

Angel’s Share is de naam die gegeven is aan het deel van een distillaat in een vat dat verdampt door de poreusheid van het hout. De snelheid waarmee whisky vervliegt is heel erg afhankelijk van de omgevingstemperatuur en de kwaliteit en soort van het hout. Eenvoudig genoeg verdampt er meer wanneer het warm is dan wanneer het koud is. In bijvoorbeeld India is het Angel’s Share wegens de hoge temperatuur maar liefst 16%, terwijl deze in Schotland en Ierland maar 2% is.

Barley

Zie gerst.

Batch

Een batch is een bepaalde hoeveelheid whisky die in één keer gemaakt wordt. Soms verschilt de smaak per batch iets van elkaar ondanks dat je dezelfde whisky koopt. je kunt soms een batchnummer op het etiket zien staan. Gemoute gerst vermengd met heet water in de mash tun (moutkuip). Ook wel mash of maisch genoemd.

Blended Malt whisky

Een whisky gemaakt door het samenbrengen van vaten malt whisky van verschillende distilleerderijen. Voorheen ook wel Vatted Malt whisky genoemd.

Blended whisky

Mengsel van Single Malt en Graan whisky’s afkomstig van verschillende distilleerderijen.

Bonded Warehouse

Magazijn waarin whisky ligt te rijpen waarover nog geen belasting is betaald.

Bottelen

Het overbrengen van de drank uit het vat in de fles. Meestal wordt het alcoholpercentage teruggebracht naar 40% (voor o.a. Amerika 46%).

Bourbon

Amerikaanse Whiskey, minimaal twee jaar gerijpt op geblakerde vaten van nieuw Amerikaans eikenhout. De mashbill, het graanrecept, moet minimaal voor 51% uit mais bestaan.

Butt

Ook Sherry Butt of Europees eiken. Afkomstig uit Spanje, gemaakt van Europees eikenhout. Inhoudsmaat varieert, maar maximaal 500 liter.

Campbeltown region

Rond 1800 was Campbeltown, met meer dan 30 distilleerderijen, de ‘whisky capital of Scotland’. De uitgestrekte weiden en venen, de ruime aanwezige gerst, de kolenmijnen en de bloeiende haven waren de perfectie ingrediënten hiervoor. Maar Campbeltown werd slachtoffer van zijn eigen succes: men kon de grote vraag gewoon niet aan en dat leidde tot kwaliteitsverlies. Ook de komst van de spoorwegen in de Highlands droeg daar aan bij. Transportkosten waren goedkoper dan per schip. Nu zijn er nog maar 3 distilleerderijen.

whisky regio's

Cask Strength

Whisky die gebotteld is op de sterkte zoals deze uit het vat komt en dus niet bij botteling wordt verdund.

Chill-Filtration

Het, voor de filtering, afkoelen van de whisky tot net onder 0°C. Hierdoor kunnen uiteindelijk stoffen uit de whisky gefilterd worden voordat deze in de fles gaat. Dit voorkomt vertroebeling van de whisky in het glas wanneer water of ijs zou worden toegevoegd.

Cling

De zogenaamde slakkensporen aan de binnenkant van het glas nadat je het hebt rondgewalsd. Cling wordt veroorzaakt door de foezelolies in malt whisky.

Coffey Still/ Column still / Continues still

Distilleerketel voor graan (grain) whisky volgens een volcontinu proces. Uitgevonden in 1831 door Aeneas Coffey. Ook bekend als Patent Still of Continues Still.

Cooperage/ Kuiperij

De plek waar whiskyvaten gerepareerd of geheel nieuw gemaakt worden.

Corn whiskey

Amerikaanse whiskey, gestookt volgens een mash bill van minimaal 80% maïs.

Dipping dog

Een dipping dog is een small koperen buisje, afgesloten aan de onderzijde met een ‘penny’ en aan de bovenzijde met een kurk, welke de magazijnmannen bij zich droegen om illegaal, als de belastingambtenaar even niet keek, af te tappen uit de vaten. Via een touwtje aan de riem, werd de dipping dog aan de binnenzijde langs de broekspijp gehangen. De naam ‘dog’ komt van het feit dat de dipping dog de beste vriend van de man was.

Draff

Het restant in de mash tun nadat alle wort is afgetapt. Dit is ongeveer 25% van de oorspronkelijke massa en wordt geperst tot veevoer.

Dram

Een Schotse borrel eenheid. Ook vaak gebruikt als naam voor betaalmiddel op whisky festivals.

Eesten/Kilning

Het drogen van de gemoute gerst op een geperforeerde vloer boven een met kolen en/of turf gestookt vuur. Dit proces stopt het groeiproces van de gemoute gerst.

Europees eiken

Dit type eiken wordt al bijna twee eeuwen gebruikt om whisky in Schotland en Ierland te rijpen. De eerste vaten werden gemaakt van het Engels of Schots eiken maar deze boomsoort groeit traag, hebben veelal gedraaide takken en stammen. Bovendien hebben ze een minder dikke structuur waardoor de vaten gaan lekken. Later werd Russisch eikenhout geïmporteerd omdat dit een meer consistente houtstructuur heeft doordat de bomen snel groeien en rechte stammen hebben. In de jaren vanaf 1860 begon de invoer van sherry uit Spanje naar het Verenigd Koninkrijk. De vaten die gebruikt werden om sherry te rijpen en te vervoeren werden gemaakt van Spaans eiken. Het Spaans eiken lijkt erg op het Russisch eiken maar was veel goedkoper. Deze soort eiken wordt traditioneel geteeld in de regio Galicië in het noorden van Spanje en, hoewel de sherry industrie is afgenomen sinds 1970, is Spaans eiken nog steeds erg gewild en wordt het vaak gebruikt om whisky te rijpen of te finishen. Dit ondanks dat de prijs van een sherry vat bijna 10 keer zoveel is als een bourbon vat.

Feints

Het laatste deel van het distillaat uit de distilleerketel dat veel water bevat. Dit deel wordt teruggevoerd via de spirit safe en opnieuw gedistilleerd. Ook wel tails, naloop of staart genoemd.

Fermentatie

Het proces van gisting. Tijdens de fermentatie worden vergistbare suikers omgezet in alcohol.

Finish (proeven)

De afdronk, dat wat je proeft nadat je de whisky door hebt geslikt.

Finish (rijping)

Het na de rijping van de whisky afvullen van de whisky in een ander vat, om de whisky in korte periode – meestal 3 tot 9 maanden – extra smaak mee te geven.

Floor maltings

De betonnen vloer waarop de gerst wordt verspreid en gekeerd om te drogen nadat deze zich, 2 tot 3 dagen in een moutbad, met water heeft volgezogen.

Foreshot

Het eerste deel van het distillaat uit de distilleerketel dat te veel vluchtige stoffen bevat. Dit deel wordt teruggevoerd via de spirit safe en opnieuw gedistilleerd. Ook heads of voorloop genoemd.

Fusel oil

Foezelolie, een zware alcohol die bij de feints hoort. Een klein deel hiervan is nodig in de middle cut om deze zijn smaak te geven; dit is echter ook het gene dat zorgt dat je mogelijk hoofdpijn krijgt wanneer je enkele glaasjes drinkt.

Gerst

Gerst is een graansoort dat voorkomt in warme gebieden zoals in India, maar ook in minder warme gebieden zoals Nederland. Gerst is een grassoort. De mensen denken dat er 7000 jaar geleden al gerst werd gekweekt in Syrië en Afghanistan. Van gerst wordt vooral bier en whisky gemaakt. Van gerst alleen kan je geen brood maken. Je kan wel brood ermee maken als je een beetje tarwemeel erbij doet. Maar je krijgt dan platte broden. En die zijn moeilijk om te eten.

Gist/ (ver)gisting

Alcohol is het product dat ontstaat bij het vergisten van suiker. De vergisting wordt gedaan door gistcellen die de suiker in een vloeistof omzetten in alcohol en koolzuur.

Glencairn glas

Dit is het meest gebruikte glas om te proeven. Zo gemaakt dat de aroma’s goed te ruiken zijn door de vernauwing aan de bovenkant.

Grain Whisky/ Graan Whisky

Whisky die in principe gemaakt kan zijn van elke graansoort behalve gerst (behoudens een heel klein beetje om de vergisting mee te starten), met daarnaast gist en water. Distillatie vindt plaats in een zogenaamde continues-still. De naam zegt het al, deze kan continue, 24 uur per dag distilleren. Deze distillatie kolommen staan ook wel bekend als ‘coffey-stills’ naar de ontdekker Aenaes Coffey. De productiecapaciteit van een grain whisky distilleerderij is daardoor veel groter dan van een malt whisky distilleerderij. Tijdens distillatie overstijgt het alcoholpercentage ruim 90%. Deze whisky is dan ook veel zuiverder en daardoor een stuk neutraler van smaak dan malt whisky.

Grist

Gemalen gemoute gerst.

Groene malt

Gerst die al wel is ontkiemd, maar nog niet gedroogd. Ook wel green malt of groenmout genoemd.

Highlands region

Gelegen in het noorden en westen van Schotland. Tot dit gebied behoren ook de eilanden (behalve Islay). Het gebied, de Northern Highlands is bergachtig en ruig, met heldere beekjes; de veelal met mos en turf begroeide berghellingen en de groene valleien geven de malt whisky’s hun boeiende aroma’s en smaken. Zo heeft elke whisky zijn eigen karakter, dat sterk bepaald wordt door de ligging en de watervoorraad ter plaatse.

whisky regio's

Hogshead

Inhoudsmaat van een type vat; ca 275 liter, maar altijd tussen 250 en 305 liter.

Independent Bottler

Bedrijf dat vaten whisky opkoopt bij distilleerderijen en onder eigen label (al dan niet voorzien van de naam van de distilleerderij) op de markt brengt.

Islands region

De Islands worden eigenlijk verdeeld in de noordelijke Shetland- en Orkney-archipels en de eilanden die aan de westkust van Schotland liggen: van noord naar zuid zijn dat Lewis, Harris, Skye, Mull, Jura en Arran. De verschillen in de malts zijn talrijk. In de noordelijke Orkney eilanden, waarbij Oslo dichterbij is dan Londen, wordt bijvoorbeeld 4000 jaar oude heideturf gebruikt om de gemoute gerst te drogen en dat levert een zoete rokerigheid op.

whisky regio's

Islay region

Al in de 16e eeuw stookte men whisky op Islay. Het eiland, gelegen ten westen van Schotland, heeft een ruime voorraad turf, water en gerst. De gemoute gerst die op Islay boven een turfvuur wordt gedroogd, heeft dan ook een eigen smaak en aroma. De distilleerderijen op het eiland produceren totaal verschillende whisky’s, van licht tot zeer krachtig. Vaak met smaakinvloeden van turf, zeewier en jodium!

whisky regio's

Kiln

Droogoven waarin de gekiemde gerst na het mouten wordt gedroogd. Dikwijls wordt turf gebruikt om de oven te stoken, waardoor de whisky zijn turfachtige geur en smaak krijgt.Gebouw waarin deze zich bevindt is vaak herkenbaar aan één of meer schoorstenen met een pagode-vormig (koperen) afdakje.

Lade

De verbinding tussen een nabij gelegen rivier of bron die water naar de distilleerderij voert.

Low Wine

Het product na eerste distillatie.

Lowlands region

De Lowlands is het dichtst bevolkte gebied van Schotland. Lowland malts kenmerken zich door een zoetere, zachte smaak. Er wordt weinig gebruik gemaakt van turf. In de Lowlands staan ook bijna alle grain distilleerderijen.

whisky regio's

Malt Whisky

Een whisky gemaakt van alleen gemoute gerst, gist en water. Zie ook Single Malt whisky.

Malted barley

Gemoute of ontkiemde gerst.

Marriage (huwen)

Het samensmelten van twee of meer whisky’s in één vat voor botteling.

Mash bill

Dit is eigenlijk een soort recept waarin de mixverhoudingen van de diverse granen staan. Mais, rogge, tarwe en een beetje gemoute gerst zijn de meest gebruikte granen. Elke distilleerderij in Amerika hanteert haar eigen recept(en).

Mash Tun

Mengkuip waarin gemalen gemoute gerst (grist) met warm water wordt gemengd om wort te vormen.

Master Blender/ Master Distiller

De Master Blender zorgt voor het samenstellen van de whisky’s en is verantwoordelijk voor de voortgang van ieder rijpend vat. Voor het maken van een single malt whisky zijn dat alleen vaten met de ‘new make spirit’ van de eigen distilleerderij. Bij het maken van blended whisky kunnen dat vaten met whisky van elke distilleerderij zijn, zowel grain als malt whisky. Een master blender moet dus met oneindig veel variabelen rekening houden!

Maturation/ Rijping

De rijping speelt een enorme rol in de ontwikkeling van whisky; ongeveer 60 procent van de kleur, geur en smaak van whisky in je glas komt van het soort hout waarin de whisky gerijpt heeft! Whisky rijpt hoofdzakelijk op twee soorten eikenhout: Europees eiken met een open nerfstructuur en het veel hardere Amerikaans eiken dat een dichte nerfstructuur heeft. Om deze laatste nerven ‘open’ te krijgen en het hout daarmee veel aan de whisky kan afgeven, worden de vaten aan de binnenkant geblakerd.

Middle Cut

Het middelste deel van het distillaat uit een distilleerketel. Alleen dit deel is geschikt om af te vullen op een vat en na jarenlange rijping whisky te mogen heten. Gemiddeld bevat dit deel zo’n 70% alcohol. Ook wel hearts of hart van het distillaat genoemd.

Milling

Het proces waarbij de gedroogde gemoute gerst wordt vermalen tot grist.

Mouten/Malting

Het gehele proces om van de gerstekorrel een bruikbaar ingrediënt te maken. De gerstekorrel wordt 2 à 3 dagen geweekt in een moutbad en vervolgens uitgespreid over een betonnen vloer. Hier start de mout te ontkiemen en wordt deze regelmatig gekeerd om het proces te remmen en te voorkomen dat de spruiten (worteltjes van het plantje dat ontstaat) in elkaar verstrikt raken. Tot slot wordt de mout over een geperforeerde vloer verspreid in een kiln. Onder deze vloer woedt een vuur van kolen en/of turf. Dit stopt het ontkiemingsproces.

Naloop

Zie feints.

New Make Spirit

Het eindproduct na de laatste distillatie. De kleurloze New Make Spirit wordt in het eikenhouten vat gedaan om te rijpen. Na drie jaar mag het whisky heten in Schotland en Ierland

Nosing & Tasting

Een whiskyproeverij waarbij ruiken en proeven heel belangrijk is.

Octave

Een type vat. Inhoudsmaat tussen 45 en 68 liter.

Patent Still

Zie Coffey Still.

Peat/ Peated

Zie turf.

Port Pipe

Vat waar eerder Port op heeft gerijpt. Inhoudsmaat circa 500 liter.

Pot still

Een koperen rondbuikige ketel met een zwanenhals. Potstill distillatie is een batchgewijs proces waarbij na elke stookronde de ketels afkoelen en worden gereinigd. Er wordt 2 of 3 keer gedistilleerd waarna het distillaat in vaten t.b.v. rijping wordt opgeslagen.

Quarter Cask

Een type vat. Inhoudsmaat tussen 127 – 159 liter.

Refill Cask

Een vat dat al eerder door de whisky industrie is gebruikt voor het rijpen of finishen van een whisky.

Rye Whiskey

Amerikaanse whiskey waarvan de mash bill voor meer dan 51% uit rogge bestaat.

Single Barrel/ Single Cask

Single Malt Whisky afkomstig uit één enkel vat.

Single Grain Whisky

Een graan whisky (zie Grain whisky) waarvan de verschillende vaten afkomstig zijn van slechts één enkele distilleerderij.

Single Malt Whisky

Een whisky gemaakt van alleen gemoute gerst, gist en water en daarnaast ook nog afkomstig van slechts één distilleerderij.

Slàinte

Ook Slàinte Mhath (spreek uit: slaandji waah). Is de gebruikelijke manier van toasten (‘proost’ of ‘gezondheid’) in Ierland en Schotland. Komt uit het oude Ierse Gaelic dialect en betekent letterlijk ‘goede gezondheid’.

Sour Mash

Fase in het distilleerproces, waarbij een deel van het vorige distillaat wordt toegevoegd.

Spent lees

De restanten van de tweede distillatie en zo ongeveer het enige bijproduct dat niet hergebruikt wordt.

Speyside region

Speyside is één van de regio’s in Schotland waar whisky wordt gemaakt. De overvloedige aanwezigheid van prachtig helder, zuiver water en het feit dat men in vroeger dagen een distilleerderij makkelijk tussen de heuvels van dit gebied kon verstoppen, zorgt dat de Speyside juist de belangrijkste Schotse regio is geworden om whisky te distilleren.

​De distillateurs in deze streek maken veel gebruik van ondergrondse waterbronnen. De zuiverheid van dit water draagt bij aan de kwaliteit van het eindproduct. Het water stroomt in dit deel van Schotland veel langer over granietheuvels, wat de whisky een aparte frisheid geeft. De smaak heeft heideachtige tonen, is fruitig, vol honing, vanille en zoethout.

whisky regio's

Spirit receiver

Vat of tank waarin de new made spirit wordt opgevangen.

Spirit safe

Door de belastingdienst verzegelde glazen kast waardoor het distillaat stroomt. De foreshot en naloop worden teruggeleid naar de ketel en de middle cut naar de spirit receiver.

Spirit still

Tweede (en eventueel derde en vierde) distilleerketel.

Tumbler

Amerikaans type whiskyglas met een vlakke, dikke bodem, rechte wanden en een grote opening.

Tun room

Ruimte op de eerste verdieping van een distilleerderij waar de bovenkant van de mashtuns toegankelijk zijn. De mashtuns zijn vaak zo’n 5 meter hoog, waarvan de bovenste anderhalve meter via de tun room bereikbaar zijn.

Turf

Turf bestaat uit plantenresten die in de loop van honderden / duizenden jaren zijn vergaan onder invloed van water en deels zijn verkoold door chemische processen en hiermee een metersdikke veenlaag hebben gevormd. In de whiskyindustrie wordt turf soms gebruikt om gemoute gerst te drogen, waarbij de scherpe rook wordt geabsorbeerd door de graankorrels en de smaak op die manier aan de whisky wordt toegevoegd.

Vatted Malt whisky

Zie Blended Malt whisky.

Wash

De wort na gisting, een dunne vloeistof, wat nog het meest in de buurt komt van bier.

Washback

Groot vat waarin het fijn gemalen mout wordt vermengd met warm water en gist. Hierin vind de gisting plaats en wordt een soort bier gevormd (wash).

Whiskey

Amerikaans/Ierse schrijfwijze.

Wort

Mengsel van gemalen gerst en warm water. Hier worden o.a. de suikers uit de gerst in het water opgelost alvorens te worden overgepompt in de washback.